А.П.Чехов АТЫНДАГЫ ПАВЛОДАР ОБЛЫСТЫК ДРАМА ТЕАТРЫНЫН ТАРИХЫ

Павлодарда кәсіби театр ашылғанға дейін революцияға дейінгі уақытта қалада әуесқойлар труппасы тұрақты жұмыс істеді, оған актерлік шеберлікке бейім айқын бейнеленген тәсілдері бар білімді қоғам, жергілікті интелегенция, мещандар мен казактар санынан уездік орталықтың тұрғындары тартылды. Павлодар қоғамын тұрақты хабарландырып тұрған 1983 жылдың афишаларынан сол уақыттағы белгілі көпес, өндіруші және параход жүргізушісінің жұбайы – мадам Плотниковамен ұйымдастырылған әуесқойлық спектакльдер туралы білеміз. «Омский телеграф» газетінің ескі басылымдарында ертедегі дәлеледерді – уездік қаладағы белсенді сахналық өмір туралы белгілерді табуға болады. 1976 жылы Павлодар уезінде елді мекенді суретке түсірумен айналысқан, әскери топограф, генерал-майор Н.Ф.Щербинаның хаттарында көрермендерге ежелгі гректердің немесе Шекспир трагедиясынан, орыс және француз водевильдерінен маңызды үзінділерді көрсеткен көше кезіп жүрген әртістер-балаганшылардың спектакльдеріне барғаны туралы айтылады. 1961 жылы Коряковка станицасын Павлодар деп қайта атап, оған біршама жоғары мәртебе бере салысымен жаңа қалада рампа сәулесі халықтың білімді бөлігінің жарқын және міндетті ойын-сауығының бөлшегі болды. Балаганшылар мен циркшілер сол кездегі шоу-бизнесте арыстанның үлесіне ие болды, ал жас білімді бастықтар мен бұйрықшылар оларға қарсы тұруға тырысты. 1920-30 жылдары басқа жақтан келген театр труппалары «Квадратура круга», «Разлом», «Анна Каренина», «Медвежья свадьба», «Чердак», «Человек с портфелем», «Ржавчина», «Доллар и ток», «Любовь Яровая» сынды спектакльдерді көрсетті. Жергілікті театралдардың әуесқой қойылымдары комсомолдық белсенділер мен мүғалімдердің күштерімен және энтузиазмдарымен қамтамасыз етілді. Жергілікті әртіс-әуесқойлар Мельпоменаға өздерінің адал қызмет етуін Павлодар облыстық қазақ драма театры ашылғаннан кейін де жалғастырды. Солардың арасынан, сонымен қатар, шақырылған әртістерден Облыстық қазақ театрының құрамында орыс труппасы қалыптасты. 1940 жылдың наурыз айында оны орыс драма театрына қайта атау туралы шешім қабылданды. Павлодар облыстық орыс драма театрының құрылған мерзімі 1945 жылдың 6 қарашасы. Осы күні бірінші режиссер И.Ф.Райскийдің қойылымында және суретші Д.Штейгердің безендіруінде А.Корнейчуктың «Платон Кречет» пьесасы бойынша жаңа шығармашылық ұжымның маусымына есеп ашқан бірінші премьера болды. Спектакльге әртістер, А.Черданцева, К.Вольская, М.Катрич, Б.Шамардина, С.Агафонова, Л.Амельчева, П.Райский, А.Кибицкий, В.Глазков, А.Самсонов, С.,А. Фуксмандар, Б.Чигрин, С.Притульчик қатысты. Ең алғашқы құрамда 20 адам жұмыс істеді (7 актер және 13 актриса). Театр труппасында КСРО халық әртісі А.Струнина, КСРО Еңбек сіңірген әртісі З.Поджио өнер көрсетті, театрдың бас суретшісі болып С.Морозов тағайындалды.

   1947 жылғы 1 қаңтарда орыс ұжымы бүкілодақтық театрлер шкаласына бекітіліп, жеке мекеме болып қалыптасты. Директоры болып Л.С.Жуков, көркемдік жетекшісі А.П.Струнин болып тағайындалды. Театрға 513 орыны бар үй-жай берілді. Бұл қалалық бақтағы жасыл эстрада ғимараты болатын. Театрдың екінші жұмыс алаңы В. Куйбышев атындағы су жолының қызметкерлері клубы болды. 1960 жылдан 1972 жылға дейінгі кезең театр үшін тағдырын шешуші жылдар болды. Тың игеру жаңа өнеркәсіптік өндіріс саласының дамуына, білім беру деңгейін арттыру, мәдениет пен өнердің дамуына түрткі болды. Осы уақытта театрды ГИТИСтің түлегі В.Ермаков басқарды. Ол барлық кәсіби театралдар көтеретін идеяны жүзеге асыра алды – Борис Пастернак «Когда строку диктуют чувства, оно на сцену шлет раба. И тут кончается искусство, и дышат почва и судьба» деп атап айтқандай актерлер, режиссерлер мен көрермендер бір қиял және арманмен өмір сүретін шығармашылық ұжымды құрды. Театрда жас мәскеулік, самаралық, сібірлік және орта жастағы павлодарлық актерлерден құралған, мүлдем жаңа үркер пайда болды. Ядросын ГИТИСтің және Щепкинский училищеснің түлектері – бас режиссер Владимир Кузенков және жетекші актерлер Олег Афанасьев, Дариан және Татьяна Дралюкалар, Леонид Монастырский, Светлана Степанова, Анатолий Пискунов және басқалары құрады. Өз театрынды құру, әртүрлі адамдарды жинау мен бейімдеу, оларды арман мен перспективаға тәуелді ету үшін үлкен талантқа ие болу керек. В. Ермаков жастар театрына өз ставкасын қойды және де өзінің талантты адамдарға деген құмарлығымен, сенімімен, қайырылмастай ғашықтығымен нағыз айбарлы театр дружинасын құрды. Жаңа құрамда қойылған алғашқы спектакльмен де «кәсіби көркемөнерпаздыққа» дейін жеткен ауылдық, колхоз-совхоздық театрлар дәуірі аяқталды. Барлығына қатысы бар заманауи, алға ұмтылған авангардты ұжым пайда болды. Театр туралы бүкіл Кеңес Одағының театр орталарында айтылып жүрді. Театрда өзінің студия-мектебі ашылды, одан актерлердің үшінші ұрпағы білім алып шықты, солардың ішінде сахна мен кино шеберлері Алексей Булдаков, Владимир Еремин, Анатолий Узденский. Кремль Съездтер Сарайы сахнасына үздік спектакльдерді көрсетумен Мәскеуге гастрольге шақыру күтпеген және қуанышты жағдай болды. Шақыру кездейсоқ нәрсе және кезекті жағдай емес. Мәскеуде театр отырысшылары мен сыншылары Павлодардан келген алға ұмтылған және сәтті провинциалды театр туралы естиді. Орталық басылымда Павлодар театры туралы көптеген жағымды басылымдар жарияланды. «Ленинградский проспект» спектаклінде Павлодар сахнасына шыққан КСРО-ның халық әртісі Николай Мордвинов өз әңгімесімен қызығушылық тудырып үлгерді. Олег Афанасьев, Леонид Монастырский және Светлана Степановалардың есімдері театралдардың кең ортасына танымал болды; сол жылдары Владимир Кузенков КСРО-ның ең жас бас режиссері болды.

   1965 жылы театрдың 20-жылдығына «Комсомольская правда» газетінде Альберт Павловтың «У искусства нет столиц» мақаласы жарияланды. Онда автор сол уақытта театрға тиесілі талпыныс пен шығармашылық ізденіс рухын бейнелеуге тырысты. Мәскеудегі қойылым 1967 жылғы 1 ақпанда басталды. Көрермендер легіне шек болмайтындай көрінді. Жақында анықталғаны, бос орын жоқ – барлық 1200 орын толық болды. Труппа танысу үшін сахнада тізіліп тұрғанда, ортаға КСРО-ның халық әртісі Вера Марецкая шықты, ол өз сөзін жаймен, еркін және аналық сезімімен жеткізді. Көрермендер павлодарлықтарға сирень және қызғалдақ гүлдерін сыйлады, сосын олар мүлдем жаңа, ерекше трактовкадағы таңғажайып «Клопты» көрді. Қолдардың соғысы алты минутқа созылды. Бір-екі күннен кейін қол соғулар тоғыз минутқа созылды, гастрольдердің жабылуы кезінде актерлер сахнаға 11 рет шақырылды. Орталық газет тілшілері нағыз сенсацияға ие болды: Мәдениет министрлігі мамандарының қатаң және тоқтаусыз әсерлеріне қарамастан, павлодарлық театр көркемдігі қуатты қарқынмен ой орамынан жарыққа шықты. Спектакльдерге рецензиялар «Правда», «Известия», «Комсомольская правда», «Советская Россия», «Московская правда», «Литературная газета», «Советская культура», «Вечерняя Москва» газеттерінде жарияланды. «Маяк» толығымен «Я к вам приду» композициясын көшіріп алды, ал «Юность» радиостанциясы - «Город на заре» спектаклінің бір бөлігін жазып алған. Бұл сол уақыттағы бірегей жағдай болды, шет аймақтық театр Мәскеуге гастрольге шақырылып, және де Кремль сахнасында өнер көрсетті. Сонымен бірге, триумфальді гастрольдер, астанадағы сәттілік және өзеге де күрделі жағдайлар қатары, театр көкжиегінде жарқын метеордей жарқ етіп өте шыққан, біртума театрдың құлдырауының басы болды. Көп актерлер мәскеулік және ленинградтық театрларға жұмысқа шақырту алды, Мәскеуге бас режиссер В.Кузнецов те кетті. Келесі жылдары театр әр түрлі уақытты бастан кешірді: шыңға шығу мен құлдырау, сәттілік пен сәтсіздік. Театрдың сол уақытта құрылу мен дамуына белгілі театр қайраткелері – бас режиссер Е.И.Еникеев, ҚР Еңбек сіңірген әртісі Ф.Миронова, ҚР Еңбек сіңірген әртістері Г.Калашникова, И.Чистяков, Дагестанның Еңбек сіңірген әртісі Б.Корольков, режиссер Е.Чудинов, ҚР Еңбек сіңірген әртісі О.Белая, ҚР Еңбек сіңірген мәдениет қызметкері А.Михейчев айтарлықтай өз үлестерін қосты. Бірақ театрдың нағыз жаңаруы 1997 жылы театрды жас, талантты, дегенімен, көпшілікке айтарлықтай танымал басшы В.Аввакумов басқарған кезде басталды, ол чехов театрының үздік дәстүрлері негізінде өзінің жаңа театрын – уақытпен үндесетін театр құра бастады. Қысқа мерзімде жоғары классты труппа қалыптасты, спектакльдер қойылымдарына мәскеудің белгілі режиссерлері шақырылды.

   Театрда шығармашылық-өндірістік қызметті ұйымдастырудың заманауи үдерісті жүйесі құрылды, онда театр ісінің ең үздік әдістемелері мен технологиялары тиімді пайдаланылды. Екі маусым ішінде театр дағдарысты бастан кешіріп, Қазақстанның үздік театрлары қатарына қайта кірді. 2000 жылы Шағын сахна ашылды, онда тәжірибелік спектакльдер мен авангардты бағыттағы қойылымдар қойылады. 2002 жылы театр сахнасында Т.Драйзер романының желісі бойынша алғашқы қазақстандық мюзикл «Сестра Керри» қойылып, алғаш рет Қазақстанда қойылым үшін театрға ЮАР-дан режиссер Льюис Николас шақырылды. 2005 жылы соңғы жылдар қорытындысы бойынша чехов театры Қазақстанда жалғыз өзі Халықаралық театр қорының «За высокое качество в деловой практике» Алтын медалімен марапатталды. 2013 жылы театр өз тарихында алғашқы рет Халықаралық театр фестивалінің лауреаты болды. 70 жылғы белсенді, қызық және жемісті жұмыс ішінде 500 аса пьесса қойылды, 30 мыңнан аса спектакль ойналды, көрермендер саны 10 миллиондай адам. Бүгінгі таңда театр өзінің үздік дәстүрлеріне адалдықты сақтауда, өз қызметінің қойылымдық палитрасын біртума, өзіндік спектакльдермен, ауқымды театр жобаларымен, жұмыстың жаңа нысандары және әдістермен байыта түсуде. Театр репертуарының жалпы көлемі әртүрлі нысан, жанр, санат және бағыттағы 30-дан аса спектакльден құралады. Көрермендер арасында үлкен қызығушылыққа ие болатын классикалық репертуар спектакльдері, солардың ішінде Г.Мүсіреповтың «Махаббат дастаны», Ж.Б.Мольердің «Скупой», А.П.Чеховтың «Чайка», «Вишневый сад», «Три сестры», «Дядя Ваня», М.Горькийдің «Васса», А.Островскийдің «Женитьба Бальзаминова», Н.Гогольдің «Мертвые души», А.А.Карасайдың «Үміт сәулесі», И.Гончаровтың «Без слез, без жизни, без любви», Ф. Достоевскийдің «Бесы», «Дядюшкин сон», А.Сухов-Кобылиннің «Смерть Тарелкина», Б.Шоудың «Пигмалион», К.Гольдонидің «Трактирщица» және т.б. Театр сахнасында ерекше сәттілікпен келесідей ауқымды қойылымдар өтіп жатыр: М.Булгаковтың «Мастер и Маргарита», Н.Гогольдің «Игроки», А.Рыбниковтың «Юнона и Авось», Ф.Достоевскийдің «Преступление и наказание», Э. де Филиппоның «Филумена Мартурано», бұл жерде нақты режиссерлік шешімдер іске асуда, заманауи қойылымдық әдістер, ерекше жарық және түс партитурасы пайдаланылуда. Заманауи авторлардың пьессалары бойынша қойылған спектакльдер көрермендер аудиториясы назарын өзіне аударуда, олар М.Ладоның «Очень простая история», Р.Нэштың «Продавец дождя», Н.Коляданың «Корабль дураков», Р.Кунидің «Слишком женатый таксист», М.Рощиннің «Дрянь», В.Гуркиннің «Кадриль», Е.Щварцтың «Тень», Д.Патриктің «Дорогая Памела», М.Гиндиннің, А.Синакевичтің «Зверь», И.Васильковтың «Сауна», Э.Радзинскийдің «Я стою у ресторана» және т.б. Театр репертуары бай классикалық мұра мен қазіргі заманды, салт-дәстүрлер мен жаңа тенденцияны ерекешелікпен үйлестіреді. Бұл дәл сол, көрермендерді өзінің спектакльдеріне баурап алатын, өзгеше, біртума, өзіндік, айрықша сүйкімді және қолтаңбасы бар Чехов театрына тәң өзіндік ерекшелік. Театр әрдайым шығармашылық ізденіс үстінде, жұмыстың жаңа нысандары мен әдістерін құрады және енгізеді. Театрдың репертуарлық саясаты белсенді тәжірибелік жұмысты болжамдайды, ол оның шығармашылық бейнесін, ерекше стилі, қылығы мен бағытын аша түседі.

   Труппада 28 актер жұмыс істейді, солардың арасында сахна ардагерлері, ҚР еңбек сіңірген әртістері - Н.Запруднева, М.Степанова, С.Хорошилова, О.Денисова, Н.Бутырина; танымал актерлер - А.Репин, О.Светенкова, Х.Хазиева, А.Чужинова, В.Минулина, Р.Шарипов, Н.Белова, Д.Доморощенов, Е.Слесаренко, И.Харитонов, Д.Шмигель, Т.Головатенко, Т.Солдатова, Т.Кияшко. Сахна ардагерлерімен бірге театрда жас актерлер, театр ЖОО-ның түлектері еңбек етуде. Солардың арасында А.Аммосов, А.Анисимов, А.Щетинина, М.Тореев, Ю.Захарчук және т.б. Чехов театры бүгінгі таңда – бұл тұрақты және көпшілікке танымал көшбасшы, Қазақстанның еңбек сіңірген қайраткері, «Құрмет» орденінің иегері, Павлодар облысының Құрметті азаматы В.В.Аввакумов басқарған керемет актерлер, режиссерлер, суретшілерден құралған жұлдыздар тобы, жоғарғы кәсіптік пікірлестер тобы. Чехов театры – керемет шығармашылық жастық, терең дәстүрлер, жаңашылдық, батыл тәжірибелер, ұзақ ғұмырлы және солмайтын көрермендер аудиториясы бар театр. Және де салиқалы жасына қарамай, үміт жігері мен шығармашылық құлшынысын сақтай отырып, болашаққа нық қадам жасайды.